Nuuk’un 50 km güneyinde, fiyordun sakin bir kolunda, yırtılıp açılmış sac gövdeler kayıtsız bir ışığı yansıtıyor. Yelkenlinin motorunu kapatıyoruz; artık sessizliği yalnızca pruvadaki suyun şıpırtısı bozuyor. Kıyamet sonrası bir film dekoruna girmişiz hissi anında geliyor – ama bu yıkık cephelerin ardında okunan hikâye gerçek.
Dünyanın ucunda bir Faroe karakolu
Her şey 1927‘de, Faroe Adaları’ndan balıkçıların bu korunaklı fiyordda bir sığınak limanı kurma izni almasıyla başlıyor. Yere Føroyingahavnin (“Faroe limanı”) adını veriyorlar; kısa süre sonra Danca Færingehavn ya da Grönlandca Kangerluarsoruseq adıyla anılıyor.
1953’te Norveç (NOR), Danimarka (DA) ve Faroe (FAR) ortaklığıyla kurulan NORDAFAR, bu basit iskeleyi bir sanayi kompleksine dönüştürüyor: makine atölyeleri, elektrik santrali, hastane, sinema ve hepsinden önemlisi, burayı 1960’larda Grönland’ın en büyük deniz ürünleri fabrikası yapacak devasa bir fileto tesisi.
“Morina krallığı”nın altın çağı
En parlak döneminde, Faroe balıkçı trolleri buraya binlerce ton Atlantik morinası boşaltıyor. Yüzlerce işçi – mevsimlik denizciler ama yıl boyunca burada yaşayan aileler de – renkli barakalarda yaşıyor, bakkal alışverişini “Shop”tan yapıyor, çamaşırlarını ortak evde yıkatıyor ya da Norwegian Welfare House’ta bir sinema gösterimi için bir araya geliyor. Hayat zor ama balık parası bol akıyor. Binaların içinde hâlâ dağınık duran eşyalar – eski bir kar motosikleti, kırık bir piyano, Aalborg Akvavit paketleri – bu kaybolmuş gündelik hayata tanıklık ediyor.
Deniz boşalınca köy sönüyor
1970’lerden itibaren av eğrisi birdenbire tersine dönüyor; endüstriyel aşırı avlanma, soğuyan sular ve akıntılardaki değişiklikler, Atlantik’in kuzeybatı kıyısı boyunca morina stoklarını düşürüyor. NORDAFAR karidese hızlı bir geçiş deniyor, ama daha iyi donanımlı limanların rekabeti bu girişimi mahkûm ediyor. Fabrika 1985‘te kapanıyor, şirket 1989‘da iflas ilan ediyor ve rüzgâr çoktan teneke çatılardan içeri sızmaya başlıyor.
Son bir kış, sonra sessizlik
İşsiz ve hizmetsiz kalan aileler Nuuk’a gemiyle gidiyor ya da Faroe’lere dönüyor. Bakımla görevli birkaç işçi 1990’ların sonuna kadar zar zor geçiniyor, ama son sakin 2009’da Kangerluarsoruseq’ten ayrılıyor ve burayı kesin olarak bir Arktik “hayalet kasaba” kaderine mühürlüyor.
Bugün ziyaret etmek
Denizden vardık. Fiyord yelkenlinin ardında kapanırken, iki çağ arasındaki görünmez bir sınırı geçiyormuşum gibi hissettim.
Ardı ardına gelen kışlarda parçalanmış iskele artık yalnızca belirsiz bir yanaşmaya izin veriyor. Tuzun ve donun yediği ahşap ve metal yapılar, yılların ağırlığı altında sessizce eğiliyor.
Biraz ötede depolar dört bir yana açık. Nemli yarı karanlıkta fabrikayı çalıştıran şeyleri hâlâ seçebiliyorsunuz: hareketsiz taşıma bantları, ağzı açık soğuk hava odaları, zamanla kararmış çam kirişler, tuzlu havada asılı duruyor.
Her yerde, adımları ve sesleri boğan o kadar yoğun bir yalnızlık var. Ara sıra bir fulmarın tiz çığlığı onu bir bıçak gibi yarıyor ya da iki harabenin arasından bir Arktik tilkisi süzülüyor.
Tek kaynağa dayalı bir ekonomi
Kangerluarsoruseq, birkaç çökmüş duvarla, yalnızca tek bir kaynakla yaşayan bir köyün başına ne geldiğini anlatıyor: deniz boşaldığında, köy de onunla birlikte boşaldı.
Esinti sertleşiyor. Teneke çatılar gıcırdıyor.
Fiyorddan ayrılırken, Kangerluarsoruseq’in yavaş yavaş sisin içinde silinişini izledik. Bugün hâlâ, insan faaliyetinin dengesini bozduğu okyanuslara bağlı yaşayan Arktik toplulukların kırılganlığını düşündüm.
